دوره جشنواره : 22
تاریخ مطلب : 01/05/1399
پیوست مرتبط : عکس / فیلم / صوت

پیش نشست بیست و دومین دوره جشنواره شیخ طوسی تحت عنوان تمدن نوین اسلامی ددر جهاهن معاصر با سخنرانی استاد اقای دکتر افضلی به زبان انگلیسی در پژوهشگاه بین المللی المصطفی ص در تاریخ اول مرداد 1399 برگزار گردید.

 

گزارش برگزاری پیش نشست 22ومین دوره جشنواره شیخ طوسی

تمدن نوین اسلامی درجهان معاصر

معرفی پیش نشست

پیش نشست علمی بیست و دومین دوره جشنواره شیخ طوسی ره  با عنوان "تمدن نوین اسلامی در جهان معاصر" به همت اداره کل ترجمه و همکاری گروه مطالعات اروپا و آمریکا در پژوهشگاه بین المللی المصطفی9 به صورت برخط و با حضور اساتید کارکنان و اعضای هیات علمی این مرکز برگزار گردید. در این نشست که با حضور اساتید محترم آقایان دکتر عبدالرئوف افضلی از کشور افغانستان و دکتر طاهر رضا جعفر از کشور کنیا و دبیری آقای سید محمدحسن شفیعی در 1 مردادماه 1399 به زبان انگلیسی برگزار گردید ویژگی های تمدن اسلامی با توجه به بیانات مقام معظم رهبری در خصوص" بررسی ابعاد بین المللی بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی " مورد بحث قرار گرفت که چکیده انگلیسی و فارسی مطالب اساتید ذیلا تقدیم می گردد:

 شیخ دکتر طاهر رضا جعفر

(دانش آموخته جامعه، محقق، پژوهشگر و مترجم در حوزه کلام و علوم حدیث)

 

موضوع:

تمدن نوین اسلامی در جهان معاصر

تمدن به یک جامعه درهم تنیده اطلاق می شود که از عناصری چون توسعه ی مدنی، طبقه بندی اجتماعی، نوعی از حکمرانی و سیستم های ارتباطی نمادین نظیر نوشتن؛ تشکیل شده باشد. در نگاه تاریخی، واژه "تمدن" به عنوان یک فرهنگ برتر و توسعه یافته تر در قیاس با سایر فرهنگ هایی که نوعا فرهنگ های بدوی و ابتدائی هستند تلقی می گردد. همه تمدن ها یک روز به وجود می آیند و یک روز از میان می روند. پایان آن ها یا با الحاق یا امتزاج یا تلفیق با یک تمدن در حال گسترش دیگر رقم می خورد (مانند الحاق تمدن مصر باستان با تمدن هلنیستی یونان که بعدا به تمدن های رومی تبدیل شدند) یا سر نگون شده و به یک سبک ساده زندگی تبدیل می شوند؛ نظیر آنچه در اروپا در عصر به اصطلاح تاریکی یا همان قرون وسطی رخ داد.

اما نوبت به تمدن اسلامی که می رسد، بسیاری ازعصر طلایی آن؛ یعنی دوران غلبه عقلانیت و دانش بر محافظه کاری دینی نام می برند که بعدها "راست آئینی" به عنوان مقصر پایان یافتن این دوره درخشان شناخته و مورد سرزنش قرار گرفت. با این حال، به نظر ما ادعای طلوع و افول علم درون تمدن اسلامی در واقع به این برمی گردد که ما در دوران گدشته برخی از علوم دنیای امروز را تجربه کرده بودیم حال با توجه به آن دوران طلایی و مقایسه آن با وضعیت کنونی علم در جهان معاصر آنرا نوعی افول و عقب ماندگی قلمداد کرده اند. چنین نگاهی ما را به این نتیجه مضحک می رساند که در جهان اسلام معاصر، اساسا یا دانش وجود ندارد یا در آستانه ی انقراض است. حال آنکه در شرایطی بسیار متفاوت، دانش در میان مسلمانان در وضعیتی مناسب، زنده و پویاست و تنها مساله این است که از منظر اسلامی، دیگر پیشگام، تلقی نمی شوند.

تمدن از منظر قرآن

آیات عدیده ای در قرآن به تمدن و مسایل مربوط به آن پرداخته اند که به تعدادی از آن ها اشاره می نماییم:

- همه تصور می کنند که از دیگران برتر و متمدن ترند (سوره روم آیه 32).

- ملاک ارزش، تقوی الهی است (سوره حجرات آیه 13).

- ما باید از گذشتگان (تمدن های گذشته) عبرت بگیریم (سوره یونس آیه 98).

- تمدن ها به تدریج رو به زوال خواهند رفت (سوره اعراف آیه 34).

نقدی کوتاه بر « نظریه برخورد تمدن ها» از هانتینگتون

ساموئل هانتینگتون استدلال نمود که تمدن اسلامی یک انفجار جمعیت را که هم در مناطق مرزی و هم داخل سرزمین های اسلامی بوجود آورد یعنی جایی که جنبش های بنیادگرایی به طور فزاینده ای در حال کسب محبوبیت بودند و به بی ثباتی دامن می زدند؛ وی از این قضیه به رستاخیز اسلامی تعبیر می کند و  نمود و تجلی آن را در انقلاب سال 1979 ایران و جنگ اول خلیج فارس می داند. گویی چالشی ترین مطلب هانتینگتون در مقاله امور خارجه جمله "اسلام مرزهای خونینی دارد" باشد.

این نظریه انتقادهای زیادی را در پژوهش های متعدد برانگیخت، ولی یک نگاه به تاریخ اسلام و پیروان سایر نحله ها کافیست تا بدانیم این نظریه ریشه در مسایل عمیق تری دارد و چیزی جز خصومت ذاتی سایرین نسبت به مسلمانان نمی باشد.  

گام دوم انقلاب اسلامی و تمدن نوین

در این قسمت، به بیانات حضرت آیت الله خامنه ای در مورد گام دوم انقلاب اسلامی در 22 بهمن 1397 که به همراه فهرستی از فواید هفتگانه واضح و محسوس انقلاب اسلامی و هفت توصیه برای نسل جدید که پرچمداران گام دوم انقلاب می باشند می پردازیم.

 

دکتر عبدالرئوف افضلی

(استادیار و عضو هیات علمی پژوهشگاه بین المللی جامعه المصطفی9 )

 

کلام شیعی و تمدن نوین اسلامی

تردیدی نیست که بین کلام شیعی و تمدن نوین اسلام ارتباط تنگاتنگی وجود دارد؛ چرا که انسان­ها بر خلاف دیگر جانداران تحت تأثیر باورها و اعتقادات خود رفتار می­کنند و علم کلام راجع به همین باورها و اعتقاد ها سخن می­گوید. این ارتباط همیشه به یک صورت نیست؛ چرا که برخی از باورهای کلامی حامی تمدن است و برخی نیز این گونه نیست.

     حال باید پرسید که بین کلام شیعی و تمدن نوین اسلامی چه ارتباطی وجود دارد؟ آیا ارتباط بین آنها ایجابی است و آموزه­های کلامی شیعه حامی تمدن نوین اسلامی است یا نه ارتباط بین آنها سلبی است و آموزه کلامی شیعه در تضاد با تفکر تمدنی است؟

      تمدن­ها عموما مبتنی بر یکسری اصول است که اگر آنها محقق گردد تمدن نیز حاصل می­شود و اگر چنانچه آن اصول محقق نگردد تمدنی نیز در کار نخواهد بود. اصل عقلانیت، اصل عدالت و اصل اختیار برخی از اصولی است که بدون آنها تمدنی امکان وقوع و حصول ندارد. عقلانیت از این جهت مهم است که با تکیه بر این اصل است که مصلحت­سنجی­ها انجام می­گیرد و گزینه­های ارحج انتخاب می­شود. اگر جامعه­ای به این اصل پشت کند دیر یا زود دچار فروپاشی خواهد شد. اصل عدالت نیز ضامن ثبات و پایداری جوامع است. در جامعه­ای که عدالت برقرار نباشد انقلاب و شورش حاکم خواهد شد و افراد طعم شیرین زندگی مسالمت­آمیز را نخواهند چشید. اصل اختیار نیز بی­اندازه مهم است. بدون توجه به این اصل افراد انگیزه ای لازم برای انجام کاری را نخواهند داشت و اگر بر فرض محال کاری را انجام دهند حاضر نخواهند بود مسئولیت آن را به عهده گیرند. بنابراین هر سه اصل از پیش­فرض­های اساسی و مسلم شکل گیری یک تمدن واقعی هستند.

    جستار در منابع کلامی شیعه نشان می­دهد که کلام شیعه نسبت به هر سه اصل یاد شده عنایت ویژه­ای نشان داده است. کلام شیعه برخلاف جریان­های کلامی دیگر نسبت به عقل و عقلانیت توجه ویژه­ای از خود نشان داده است. استفاده از مفاهیم فلسفی در مهم­ترین منابع کلامی شیعه مانند الیاقوت فی علم الکلام و تجرید الاعتقاد یا تکیه بر حسن و قبح عقلی و مبنا قرار دادن آن برای بسیاری از مباحث کلامی دیگر و یا بهره گیری از سازوکار عقل در تبیین اسماء و صفات الهی  گویای همین گرایش عقلی در میان متکلمان شیعه است. اصل عدل نیز یکی از ویژگی­های غیر قابل انکار کلام شیعی است تا جایی که گفته اند: الجبر و التشبیه امویان و العدل و الاختیار علویان. شیعه نه تنها بایدها و نبایدهای دینی را مبتنی بر عدل می­داند بلکه کل نظام آفرینش را مبتنی بر همین اصل می­داند. در خصوص اختیار اگر چه شیعه نظریه جبر را رد کرده و آن را مساوی به عبث دانستن تکلیف دانسته است؛ اما با نظریه تفویض نیز کنار نیامده است و آن را ناسازگار با توحید قلمداد کرده است؛ بلکه نظریه خاص خود را که همان «امر بین الامرین» باشد را مطرح کرده است. براساس این اصل هم خداوند در ایحاد افعال انسان نقش دارد و هم انسان؛ اما چون علیت خداوند در طول علیت طبیعی است از این رو مشکلی رخ نمی­دهد و توارد دو علت مستقل بر یک معلول لازم نمی­آید.

     بنابراین، از آنجا که تمدن­ها نوعا بر سه اصل عقلانیت، عدالت و اختیار تأکید دارند و از آنجا که کلام شیعه منادی این سه اصل است به ضرس قاطع می­توان گفت که آموزه­های کلامی شیعه نه تنها زمینه ساز تمدن نوین اسلامی است؛ بلکه تنها راه رسیدن به این هدف است.

کلیدواژه: تمدن، کلام شیعی، عقلانیت، عدالت، اختیار

 

اداره کل ترجمه

 مرداد ماه 1399