• فرصت‌ها، تهدیدها و راهبردهای فضای سایبر در تعامل با هویت اسلامی جوانان

  • مهم ترین رکن هویت فرهنگی در جامعه ی درحال گذار ایران محسوب می شود و نقش مهمی در شکل دهی به هویت جوانان دارد. فضای سایبر، ارزش های اجتماعی را متحول ساخته است و دگرگونی گسترده‌ای را در شیوه های شکل گیری هویت دینی و اسلامی افراد و گروه ها به وجود آورده است. دانشجویان از گروه های مرجع کشور محسوب شده و با دسترسی به فناوری های نوین ارتباطی در دانشگاه مانند سایت‌های اینترنتی، چت روم‌ها، گروه‌های مباحثه‌ای آن لاین و... امکان آشنایی و گسترش میدان تعاملاتی آن‌ها فراهم می شود. این مقاله در پی بررسی تاثیرات فضای سایبر بر هویت اسلامی دانشجویان دانشگاه کردستان است. در این راستا استدلال اصلی مقاله ی حاضر این است که تعامل در فضای سایبر موجب تضعیف هویت اسلامی دانشجویان می شود. پژوهش حاضر به روش پیمایش و با استفاده از پرسشنامه و در مورد 400 نفر از دانشجویان دانشگاه کردستان انجام گرفته است. یافته‌ها حاکی از آن است که هویت اسلامی در تعامل با فضای سایبر تضعیف می شود و با افزایش میزان مصرف و دسترسی به اینترنت از برجستگی هویت اسلامی نزد دانشجویان کاسته می شود. در میان ابعاد و شاخص های هویت اسلامی، فضای سایبر بیشترین تاثیر را بر روی ابعاد پیامدی و تجربی و کمترین تاثیر را بر روی بعد شناختی داشته است.

  • مقدمه و طرح مسئله
    جهانی شدن پدیده ای است که جوانب گوناگون زندگی فرهنگی، ازجمله هویت مردم را تحت تاثیر قرار می دهد (استرمکویست و مانکمن،2000: 6-21). زمینه‌ساز جهانی شدن، پیشرفت فناوری ارتباطات بوده است(قریشی،1381:43). ظهور «صنعت جهانی ارتباطات» موجب ارتباطات همزمان و ظهور «فضای واحد ارتباطی» شده است (عاملی،8:1388-5). اشاعه ی فزاینده، هرچند ناموزون، اینترنت، ماهواره و فناوری های دیجیتال امکان ارتباط فوری را در بخش های وسیعی از دنیا فراهم کرده‌اند(هلد و مک گرو،1382:37). تکنولوژی های نوین ارتباطی-اطلاعاتی با فراهم آوردن امکان پیدایی جامعه ی شبکه ای، افراد و جوامع را در قالب های تازه، هویت های تازه بخشیده اند(کاستلز،20:1380). گسترش تکنولوژی های جدید با شکل گیری فضاهایی مجازی همراه شده است؛ فضاهایی با هویت و کارکردی متفاوت از فضاهای ملموس گذشته که ارزش ها، مفاهیم و باورهای گذشته را به نحوی مورد بازنویسی خود قرار می دهند (بودریارد،1383 : 16). در جهان مجازی، انسان با سرزمینی بی مرز و چندفرهنگی و درعین حال برخوردار از فضای واحد مواجه است(عاملی،1382: 144). اینترنت، مرزهای سنتی و فرضی جغرافیایی و زمانی را درهم شکسته و انسان را از بند مرزها رهانیده است (منتظرقائم و تاتار،1384: 224). جوانان بیشترین کاربران اینترنت را تشکیل می دهند(بولن و هاره،2000: 5؛کوو،2005: 34). استفاده از اینترنت تاثیرات عمیقی برارزش های جوانان داشته و موجب شده است نیازهایی که قبلاً توسط خانواده برطرف می شد، امروزه از سوی این رسانه ی جدید مرتفع گردد (ربیعی،1387: 16). اینترنت و دیگر تکنولوژی های اطلاعاتی، دنیا را مجبور به پذیرش خود کرده اند(فریدمن،2008). در این میان غرب با بهره گیری از فناوری‌های مختلف ازجمله اینترنت و ماهواره و ارائه آن به کشورهای دیگر، در مسیر سردمداری تمدن اطلاعاتی قرار گرفته است و از رهگذر یکپارچه سازی ارزشی، فرهنگ استعلایی خود را بر دیگر کشورهای جهان می‌گستراند (هانتینگتون،1992؛ امین،1996). در جامعه ی امروز ایرانی نیز، چت‌روم ها یا میدان های چندکاربردی، شرایط جدیدی را برای کاربران فراهم کرده و مرزهای تازه ای را در شکل گیری خرده فرهنگ ها، ارزش ها و هویت جوانان پدید آورده‌اند. گمنامی، سرعت ارتباطات و سیال بودن آن، پیامدهای گسترده ای برای الگوهای ارتباطی و دوست یابی جوانان ایرانی دربرداشته است. ارتباطات اینترنتی در محیط های چت، ضمن آن که روابط غیروابسته به زمان و مکان را تقویت کرده است، به محملی برای جستجو و ارضای کنجکاوی های جوانان نیز تبدیل شده است(ذکایی،1383: 2-3). فضای سایبر، بهترین موقعیت برای ابراز عقاید افراد فارغ از ملاحظات دنیای واقعی است(سولر،2007). فضای سایبر در مقایسه با تعامل رودررو فرصت های بسیاری را برای تعبیر و تفسیر، پندار و پنداشت های طرفین تعامل فراهم می کند(استون،1991: 82-115). شرکت در اجتماعات مجازی از فشارهای ناشی از وفق دادن خود با انتظارات گروهی در دنیای واقعی می کاهد و آزادی بیشتری را به فرد در جهت تحقق خود ایده آل وی، و تعامل با دیگران به او می‌بخشد(گودوین،2004: 103 -107 ؛ رینگولد،1993). هویت مجازی از محدودیت ها رهایی می بخشد و جنبه های متفاوت خود را که پیش از این قادر به نمایاندن آنها نبود، تقویت می‌کند(کیا،2007: 13). علاوه بر تاثیرات هویتی اینترنت برجوانان و دانشجویان، فضای مجازی و اینترنت، آرام آرام کارکرد برخی حوزه‌ها را تحت تاثیر قرار داده است؛ برای مثال اینترنت توانسته است در حوزه‌ی دین وارد شود و با وجود مخالفت های برخی نهادهای سنتی درخصوص رواج اینترنت، امروزه شاهد هستیم که برخی از مراجع و روحانیون حوزه ی علمیه دارای وبلاگ ها و وب سایت های رسمی هستند(ربیعی،1387 : 20). امروزه دین بخش مهمی از اینترنت شده و افراد در فضای سایبر با دین زیست می کنند. عصر اطلاعات برای تمام ادیان و نیز سازمان ها و نهادهای غیردینی و الحادی، عبادت مجازی، نمازهای مجازی و محافل گفت و شنود را فراهم کرده است(رضایت،1385: 61). مسئله ی اصلی پژوهش حاضر، چگونگی و چرایی هویت اسلامی در فضای سایبر است. در دوره جدید که اینترنت و ارتباطات الکترونیک در جامعه سیطره دارند، این اجتماعات مجازی هستند که هویت افراد را می سازند(پاستر،1377: 68-69). دین اسلام یکی از عناصر هویتی انکارناپذیر در جامعه ی ماست(نیک پی و دیگران،1380: 9). رواج ارزش های گوناگون، قرارگرفتن در معرض اندیشه ها و گرایش های مختلف، از جمله عوامل اثرگذار بر هویت اسلامی دانشجویان است. گسترش فناوری های اطلاعاتی و شبکه های ماهواره ای، گسترش راه های ارتباطی و رشد شهرنشینی از پدیده های اخیر هستند که به نظر می رسد به تغییرات عمده‌ای در ارزش ها و نگرش ها و شیوه های زندگی افراد منجر گشته و تغییرات هویتی، در جوانان و دانشجویان ایجاد کرده است(رفعت جاه و شکوری،1:1387). فعالیت های اساسی در دانشگاه به طور عمیقی توسط تکنولوژی های جدید ارتباطی و اطلاعاتی متاثر شده است. تکنولوژی، تعامل در میدان های چندکاربردی ، فضای هوشمند ، و بزرگراه های اطلاعاتی این امکان را به آموزش عالی داده است تا علاوه بر غلبه بر مکان و زمان، یافته های خود را نیز در زمان و مکان توسعه دهد(دیولین،2002: 69). دانشجویان در زمره ی بزرگ ترین طیف مخاطبان و فعالان در فضای سایبر و اینترنت به عنوان جزءلاینفک و اصلی آن به شمار می آیند(ذکایی و خطیبی،1384). دانشجویان در فضای دانشگاه به دلیل وجود امکانات برای استفاده از رایانه و اینترنت، با فضای سایبر آشنا می شوند و این فضا، جهت گیری های شناختی، عاطفی و عملی آنان را تحت الشعاع خود قرار می دهد. چنین فضایی موجب شده است تا در شرایط کنونی پرداختن به موضوع هویت اسلامی دانشجویان کاربر اینترنت و عوامل اثرگذار بر تغییرات آن، به موضوعی درخور توجه و واجد اهمیت مبدل شود. با لحاظ نمودن شرایط و رویدادهای جدید، این سؤال مطرح می شود که در شرایط کنونی احساس تعلق، تعهد و وفاداری دانشجویان کاربرِ اینترنت نسبت به هویت اسلامی چگونه است؟ تعامل در فضای سایبر چه تأثیری بر هویت اسلامی دانشجویان بر جای می گذارد؟
    هویت ایرانی- اسلامی در تعامل با فضای سایبرنتیک
    وقوع انقلاب اسلامی و برپایی دلالت گر حکومت دینی در ایران، از یک سو واجد عناصر و شاخصه های مدرن است و از سوی دیگر بر بعضی ارزشها و جهت گیری های سنت تاکید دارد. جامعه مولود انقلاب و نظام دینی مسائل و آسیب های خاص خود را دارد و از این حیث با جوامع دیگر متفاوت است. این مسائل در یک سطح ناشی از اثر فشارهای برنامه ریزی شده ی قدرت های جهانی علیه یک رژیم انقلابی ضد سلطه است و در سطح دیگر، مربط به فرهنگ و هنجارهای متفاوت و مقبول یک نظام دینی است که در تغایر با فرهنگ غالب جهانی، یعنی مدرنیته، قرار دارد(شجاعی زند،1391: 5-8). با توجه به ویژگی خاص جمهوری اسلامی ایران، تبعات و آثار منفی جهانی شدن بیشتر از فرصت‌های آن جلوه می کند؛ زیرا از سویی نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران مبتنی بر باورهای دینی و الگوی حکومت دینی است که هم از نظر مبنای فکری و هم به لحاظ کارکردها و مسئولیت های فراملی که برای خود تعریف می کند، دچار تعارض جدی با گفتمان سلطه جویانه ی غرب است. از سوی دیگر، از نظر عینی نیز با توجه به نگرش اسلامی-سیاسی حاکم بر ایران، نظام بین المللی کنونی با نگرش منفی و غیرعادلانه توضیح داده می شود و الگوی رفتاری این کشور در سیاست بین الملل عمدتاَ در چارچوب واگرایی و ناهماهنگی شکل می گیرد. داعیه جهانی شدن لیبرالیسم، جهانی شدن حقیقی اسلام را با موضوع مهدویت و ظهور منتظر حقیقی به چالش می کشد(ادیب،: 18-24). لذا می توان پذیرفت که جهانی شدن به درون فضاهای درونی ادیان و فرهنگ ها راه می یابد و به دلیل ویژگی سرزمین زدایی، پیوندهای فرهنگ و دین با مکان را تضعیف می کند(جمعی از نویسندگان،1384: 270).
    مروری بر مطالعات تجربی و نظری
    هویت در زمره ی موضوعاتی است که در نظریه ها و دیدگاه های گوناگون جامعه شناسی به دلیل پیوند با پدیده های فراگیری نظیر، بازنمایی، آگاهی، عضویت و تعلق جمعی، انسجام اجتماعی، نمادگرایی و معنا که تعیین کننده ی جهت گیری های شناختی، عاطفی و عملی افراد می باشد، مورد توجه ویژه ای قرار گرفته و به شیوه های متفاوتی مفهوم سازی شده است. به همین جهت، اشتغال نظری و عملی به هویت، به مشخصه ی اصلی آثار نظری و تجربی جامعه شناسی در چند دهه ی اخیر مبدل شده است(هاربوکن،2004: 109؛تایلور و اسپنسر،2004: 109). از طرفی نیز، مدرنیته به مثابه ی بستر هویت جدید، پس از ظهور خود، با ایجاد نگرش جدیدی از جهان و انسان و رابطه ی بین آن دو، سودای ترسیم هویت فرهنگی جدیدی را به جای هویت فرهنگی قدیم درسرداشت که در قدم اول، نقش سنت و مذهب را در هویت فرهنگی جدید انسان ها نفی کرد(اشرفی،7:1380). ). بنابر آن چه گفته شد و برای دستیابی به چارچوب نظری مناسب، آن دسته از دیدگاه ها و تئوری هایی که تلاش نموده اند تا هویت دینی و اسلامی را در چارچوب مفاهیمی همچون جهانی شدن، جامعه ی شبکه ای، فضای سایبر و اینترنت مفهوم سازی نمایند با رجوع سازمان یافته به متون علمی گردآوری شده است. در این بخش به مهم ترین آن ها پرداخته و زمینه برای تدوین قالب نظری متناسب با مسئله تحقیق آماده می گردد.
    جلیلی فیروزی(1385) در پایان نامه ی خود با عنوان «بازنمایی هویت دینی در فضای مجازی»، درصدد دستیابی به برخی تاثیرات اجتماعی حضور در فضای مجازی و استفاده از اینترنت به مثابه یکی از تکنولوژی های جدید ارتباطی، بر هویت فرد کاربر است. در بخش نظری این تحقیق به طور مشخص به نظریه های موجود حول سه محور، هویت و نظریه های اجتماعی مربوط به آن، هویت دینی و رویکردهای مربوط به آن، و فضای سایبر و نظریه های اجتماعی مربوط به آن پرداخته شده است. در بخش عملی نیز با بهره گیری از دو روش کمی و کیفی به آزمون فرضیات پرداخته است. براساس نتایج این پژوهش، ضعف یا قوت عملکرد نهادهای دینی در فضای واقعی در میزان گرایش جوانان به استفاده از فضای مجازی تاثیرگذار است. از آن جا که در فضای مجازی، ساخت ارتباطات دینی بیشتر اقناعی است و الگوی ارتباطی گزینشی می باشد، حذف حضور فیزیکی سبب می شود ارتباط دینی از یک ارتباط عمودی به یک ارتباط افقی تبدیل شود که به این ترتیب ساخت ارتباطات سنتی ما تحت تاثیر قرار می گیرد و متناسب با ارزش های دینی، فهم ما از دین را هم تغییر می دهد و این مسئله می تواند حداقل در کوتاه مدت بحران زا باشد. از دیگر تحقیقاتی که در این زمینه صورت گرفته است، می توان به کتاب کچوئیان(1387) با عنوان «نظریه‌های جهانی شدن و دین» اشاره کرد. وی در این کتاب به بررسی انتقادی دیدگاه‌های مختلفی می‌پردازد که نظریه‌های جهانی شدن در مواجهه با دین و جنبش‌های دینی پرورانده‌اند. هدف او این است که ضمن بازنمایی پیشینه‌ی تاریخی نظریه‌ی جهانی شدن و روشن سازی پیوند آن با شرایط متحول تجدد و سرمایه داری، رویکرد جهت دار نسبت به دین و جنبش‌ها و موانع معرفتی آن در فهم درست جهان معاصر به ویژه پدیده‌های دینی در معرض دید و بحث گذاشته شود. این کار را همزمان می‌توان به عنوان انتقادی به نظریه پردازی در علوم اجتماعی سکولار نیز قرائت کرد. چرا که در برخورد انتقادی با نظریه‌ها عمدتاٌ بر اساس نقد درونی و توجه به نقصان‌ها، غفلت‌ها یا جهت گیری‌های تورش دار آن‌ها در مطالعه‌ی دین و پدیده‌های دینی انجام گرفته است.
    علاوه بر آنچه ذکر شد، می توان به مقالات خارجی نیز اشاره کرد که به بررسی مقوله های جهانی شدن و فضای سایبر، و تاثیر آن ها بر هویت دینی پرداخته اند. اسچرودر،هزر و ام. لی (1999) در مقاله ی تحقیقی خود تحت عنوان«مقدس و مجازی: دین در واقعیت مجازی چند کاربری»، تعامل اجتماعی میان شرکت کنندگان در مراسم کلیسا در محیط واقعیت مجازی چند کاربری آن لاین را می کاوند. همچنین برخی از مشخصه های اصلی اجتماعات عبادی را در جهان مجازی با محوریت دینی و اشکالی که این اجتماعات را از دیگر جهان های مجازی مجزا می سازند را بررسی می‌کنند. سپس برخی از موضوعات پژوهشی مربوط به علم اخلاق و روش هایی که در مطالعه ی رفتار آن لاین در جهان های مجازی مطرح اند را بررسی می کنند. این مقاله همچنین تحلیل می کند تبادل متون میان شرکت کنندگان در مراسم کلیسای مجازی و برخی از روش هایی که این متون از انجیل را در مقایسه با متون متداول در مراسم کلیسا قرار می دهد. سرانجام، مقاله ارائه می‌کند برخی معانی ضمنی ای را که خارج از درک ما از رابطه ی میان تعامل در جهان واقعی و جهان مجازی هستند. داوسن(2000) در مقاله‌ی پژوهشی خود تحت عنوان «بررسی دین در فضای سایبر: مسائل و راه حل‌ها»، به مطالعه‌ی دین در فضای سایبر می‌پردازد. او معتقد است برای مطالعه‌ی دین آن لاین نیاز به تثبیت درک مسائل برجسته شده توسط جامعه‌شناسی فراگیر از اینترنت می‌باشد. به ویژه هنگامی که بحث تاثیر اینترنت بر روی فرایند شکل گیری هویت و امکان بالقوه‌ی ایجاد جوامع مجازی مطرح می‌شود که در آن صورت نیاز به مطالعه و بررسی بیشتر در این زمینه است. وی سپس رئوس کلی این تعاملات و ارتباطات را با توجه به بحث از سه ارتباط و تعامل ویژه‌ی جامعه‌شناسی دین مجازی ارائه می‌کند که عبارت‌اند از: شرکت و دخالت اینترنت به منظور جذب نیروی دینی، تضادها و اقتدار دینی، و وساطت و میانجیگری تجربه‌ی دینی. در آخر با بررسی خطوط احتمالی معاضدت میان زندگی در جامعه‌ی مدرن اخیر، اینترنت، و تغییر معاصر در حساسیت‌های دینی در جوامع پیشرفته‌ی غربی بحث را به پایان می‌برد. کمپل(2006) در مقاله‌ی تحقیقی خود تحت عنوان «دین و اینترنت»، به مطالعه‌ی دین آنلاین می‌پردازد. او پنج بخش برای مقاله اش درنظر گرفته است و معتقد است این پنج قسمت برای بررسی دین آنلاین دارای اهمیت اساسی‌اند. اول اینکه، ضمن ارائه‌ی تاریخچه‌ای مختصر از استفاده‌ی دینی از اینترنت، فوکوس می کند بر روی تنوع سنت‌ها و گروه‌های دینی گوناگون که به صورت آنلاین در تعامل با هم هستند. دوم، به توصیف و تبیین برخی اشکال متداول دین که به طور آنلاین فعال هستند، می‌پردازد. سوم، جزییات رویکردها و چشم اندازهای متفاوتی که به بررسی دین آنلاین پرداخته‌اند، را مورد نقد و بررسی قرار می‌دهد و می‌کوشد به طبقه بندی برخی از این پژوهش‌ها بپردازد. چهارم، محور این مقالات را معرفی می‌کند و مورد تاکید قرار می‌دهد موضوعات فراگیر و متداولی را که در طی این دهه به مطالعه‌ی دین آنلاین برای مطالعات خاص پژوهشی پرداخته‌اند. و سرانجام، به اختصار مورد توجه قرار می‌دهد عرصه‌ها و حوزه‌های جاری را که در تحقیقات آینده به آنها نیاز است. و خالد(2007) در مقاله‌ی پژوهشی خود تحت عنوان «جهانی شدن و دین»، چند هدف اساسی را دنبال می‌کند. او ابتدا تعریفی از شرایط جهانی شدن ارائه می‌دهد. سپس، به طور جدی در مورد رابطه‌ی میان جهانی شدن و دین، از طریق مطالعه‌ی تاثیرات متقابل و پیامدهای مثبت و منفی این دو بر یکدیگر، بحث می‌کند. سرانجام، در مورد رابطه‌ی دین و جهانی شدن صحبت می کند هم از منظر دین به ویژه اسلام و هم از نظر نکات مثبتی که برای ایجاد یکنواختی درون فرایند جهانی شدن تعیین کننده اند.
    کاستلز معتقد است: زندگی امروز ما در عمده ترین وجوه خود با دو جریان متضاد جهانی شدن و هویت شکل می گیرد و در دهه های پایانی قرن بیستم این موج های نیرومند هویت هاست که جهان ما را به لرزه درآورده است. بنیادگرایان دینی، ملی گرایان، محلی گرایان، طرفداران حقوق زن و مدافعان محیط زیست، فاعلان نوظهور در عصر اطلاعات هستند که امروز سنگر مبارزه با جهانی شدن را برپاداشته اند(کاستلز،1380: 432). برداشت کاستلز از هویت، عبارت است از فرایند معناسازی براساس یک ویژگی فرهنگی یا مجموعه ی به هم پیوسته ای از ویژگی های فرهنگی که بر منابع معنایی دیگر اولویت داده می شود. وی معتقد است هویت ها برساخته می شوند و این فرضیه را مطرح می کند که به طور کلی اینکه چه کسی و به چه منظوری هویت را برمی سازد، تا حد زیادی تعیین کننده ی محتوای نمادین هویت مورد نظر و معنای آن برای کسانی است که خود را با آن یکی می دانند یا خود را بیرون آن تصور می کنند. کاستلز بنیادگرایی دینی را مهم‌ترین منبع هویت ساز در عصر اطلاعات می‌داند و معتقد است، در عصر اطلاعات شاهد پیدایش هویت‌های نیرومند مقاومت هستیم که در بهشت‌های برادری سنگر می‌گیرند و در برابر امواج جهانی و فردگرایی رادیکال ایستادگی می‌کنند. آن‌ها جماعت‌های خود را حول ارزش‌های سنتی، خدا، ملت و خانواده می‌سازند. در عصر اطلاعات، جماعت‌های دینی ممکن است به نهضت‌های دینی بنیادگرایی تبدیل شوند که هدف آن‌ها تجدید بنای اخلاق در جامعه، استقرار مجدد ارزش‌های جاوید الهی، و تبدیل کل جهان، یا حداقل همسایگان نزدیک، به اجتماع مومنان، و بدین ترتیب پایه ریزی جامعه‌ای نوین است. لذا می‌توان جنبش‌های دینی را تظاهر گونه‌ای از هویت به نام "هویت مقاومت" در برابر تحریم اجتماعی حاصل از جهانی شدن دانست(همان، 427).
    گیدنز نیز همانند کاستلز معتقد است با فرایند جهانی شدن و شکل گیری فضای سایبر نوعی تعامل میان هویت و جامعه شکل می گیرد. به عقیده ی وی، در مدرنیته ی متاخر، هویت شخصی به صورت رفتارهایی جلوه گر می شود که به طور بازتابی به وجود می آیند. "هویت" درواقع همان چیزی است که فرد به آن آگاهی دارد و باید به طور مداوم و روزمره آن را ایجاد کند و در فعالیت های بازتابی خویش مورد حفاظت و پشتیبانی قرار دهد. این تصویر بازتابی از خویشتن، که بر روایت های زندگینامه وار منسجم و همواره قابل تجدید نظر استوار است، در تار و پود انتخاب های متعدد و برآمده از نظام های مجرد جای می گیرد. در عصرجدید، دنیای تجدد به طرز عمیقی در قلب هویت و احساسات شخصی نفوذ می کند. هویت شخصی برای ما شکل دهنده ی مسیری است که باید آن را طی مدتی که "طول عمر" نامیده می‌شود از لابه لای قرارگاه های نهادین تجدد بپیماییم. مدرنیته پدیده ای ذاتاً جهانی است و جهانی شدن فعالیت های اجتماعی که ارمغان عصر تجدد است از پاره ای لحاظ توسعه ی پیوندهای اصیل میان ـ جامعه ای محسوب می گردد(گیدنز،15:1387-81). تعریف جهانی شدن از نظر گیدنز چنین است: "فرایند به هم پیوستن وابستگی روزافزون ما". به اعتقاد گیدنز جهانی شدن فرایندی تناقض آمیز و نابرابر و سرشار از خطر و فرصت است(گیدنز،1384: 24-90). در عصر پیشامدرن باورداشت‌های مذهبی به تجربه ی رویدادها و موقعیت ها اعتماد تزریق می کردند ولی با رشد نهادهای اجتماعی مدرن، میان اعتماد و مخاطره، نوعی تعادل برقرار شد(گیدنز،1387: 76). با ورود به عصر جهانی شدن، بیشتر موقعیت‌های زندگی، با دین به صورت نفوذ حاکم بر زندگی روزانه، سازگاری ندارند. کیهان شناسی مذهبی جایش را به دانش بازاندیشانه سازمان داده شده و تحت تسلط مشاهده‌ی تجربی و اندیشه‌ی منطقی داده است، دانشی که بر تکنولوژی‌های مادی و اصول اجتماعی استوار است. دین و سنت همیشه پیوند نزدیکی با هم داشته‌اند و بازاندیشی مختص زندگی اجتماعی مدرن که مغایرت مستقیم با سنت دارد، سنت را بیشتر از دین تضعیف کرده است. لذا می‌توان پذیرفت که جهانی شدن، تاثیر رو به کاهش دین و سنت را موجب شده است(گیدنز،1384: 130).
    از دیگر نظریه پردازان این حوزه، جان تاملینسون است که نسبت به گیدنز و کاستلز، دیدگاهی نسبتاً خوش بینانه تر دارد. او معتقد است که هویت بیشتر محصول جهانی شدن است تا قربانی آن. به عقیده ی وی، مفهوم هویت در قلب تصورات فرهنگی معاصر ما جای گرفته است. حرکت به سمت جهانیت، مبتنی بر رشد سریع رسانه ها و فناوری های ارتباطی می باشد. تاملینسون هویت را یکی از ابعاد قابل توجه زندگی اجتماعی نهادی شده در مدرنیته و محصول ایجاد و ابقاء تعمدی فرهنگ از طریق رسانه هاست. هویت راهی خاص و مدرن برای سازمان دهی تجربه فرهنگی است. جهانی شدن در حقیقت هویت را ایجاد می کند. مدرنیته، قبل از هرچیز به معنای انتزاع اعمال اجتماعی و فرهنگی از بافت های خاص محلی و نهادی کردن و تنظیم آنها براساس زمان و مکان است. اعمال فرهنگی شامل اموری است که ما از طریق آن تعلق و وابستگی به یک مکان یا جمعیت را تصور می کنیم. چارچوب تصوری که از این طریق ایجاد می شود همان هویت فرهنگی است؛ یعنی تعاریف شخصی و جمعی برپایه تمایزهای خاص، که اغلب از سیاست هایی مانند جنسیت، طبقه اجتماعی، دین، و ملیت تاثیرگرفته است. جهانی شدن، ویژگی‌های نهادی مدرنیته را در حالی در میان همه ی فرهنگ ها گسترش می دهد که تا پیش از آن دارای تعلقات خاص تر، نیمه تمام تر و با حفاظت اجتماعی کمتری بوده اند. این امر، مهم ترین تاثیر فرهنگی جهانی شدن به شمار می رود. تجربه فرهنگی به طرق مختلف از وابستگی سنتی خود به محلیت های خاص فاصله می‌گیرد. یکی از راه های درک این مطلب، فکر کردن به این واقعیت است که مکان‌هایی که ما در آن زندگی می کنیم، براثر ارتباطات ناشی از جهانی شدن به شکل فزاینده ای نفوذ پذیر شده اند. مشهودترین نمونه ی این نوع نفوذ پذیری محلی، تعامل ما با رسانه های جهانی و فناوری های ارتباطی است. ازدیاد موقعیت های هویتی در جهانی شدن می تواند چالش هایی را پیش روی برتری هویت ملی که به عنوان قدرتمندترین نیروی الزام آور مدرنیته مطرح شده است، قرار دهد. مهم ترین چالش ها یعنی خشونت و آشوب های ناشی از رویارویی های دینی و مذهبی با دولت - ملت‌ها دارای قدرت تخریب سریع تری هستند(تاملینسون،1387: 140 - 155). در ادامه، تاملینسون در مورد فرهنگ جهانی صحبت می کند و برآن است که تاکنون چنین فرهنگی به وجود نیامده است. او معتقد است ایده ی منطقه زدایی چیزی شبیه یک وضع فرهنگی عام است که از گسترش مدرنیته ی جهانی نشئت می گیرد. وجه مشخصه ی منطقه زدایی، کشش و فشار دیالکتیکی خود جهانی شدن است. هرجا منطقه زدایی هست، باز منطقه ای شدن نیز هست. تاملینسون درمورد تجربه ی باواسطه ای صحبت می کند که در جریان روزمره ی تجربه ی زنده به شیوه‌هایی بر آگاهی ظاهر می شود که با شیوه های تجربه ی رودرروی هم جواری فیزیکی در محل فرق دارد و این گونه می توان اهمیت «منطقه زدایی باواسطه» را درک کرد. به عقیده ی او، تکنولوژی‌های رسانه ای جزو این تجربه ی باواسطه هستند و اینترنت می تواند درکی از خود جهان به عنوان یک بافت اجتماعی / فرهنگی / اخلاقی معنادار به دست دهد و درواقع، زیست جهان های ما را به روی یک دنیای بزرگ تر بگشاید (تاملینسون، 1381: 14-266).
    فوکویاما در سال 1989 در مقاله‌ای تحت عنوان "پایان تاریخ" به تحلیل تئوریک فرایند جهانی شدن پرداخت و سپس در 1992 در کتاب "پایان تاریخ و آخرین انسان" آن را بسط داد. او معتقد است آن چه امروز شاهد آن هستیم، پایان تاریخ و به عبارت دیگر، پایان روند تکامل ایدئولوژیکی بشری و جهانی شدن و جامعیت یافتن لیبرال دموکراسی غربی به عنوان آخرین شکل دولت انسانی است(فوکویاما،1992: 44).فرض اصلی نظریه ی فوکویاما بر این بنیاد است که یک مسیر تکاملی زیربنایی برای تاریخ وجود دارد و این مسیر به نقطه‌ی پایانی می رسد. در آن جا، تلاش ذاتی انسان برای به رسمیت شناختن خود سرانجام تحقق خواهد یافت(همان،47). از نظر فوکویاما، جهانی شدن فرهنگ با مسئله "هنجارهای اخلاقی" سروکار دارد که سازنده ی هویت انسان هاست. این حوزه ای است که دین در آن نقش آفرینی می کند و به شدت در برابر تغییر و همگونی مقاومت می ورزد(فوکویاما،2003). لذا می توان پذیرفت که پایان تاریخ بشریت و جهانی شدن لیبرال دموکراسی غرب به معنای حذف نقش آفرینی "دین" به عنوان یک نیروی فرهنگی قوی و کهن است. از نظر فوکویاما تنها تجدد و نظام سکولار لیبرال دموکراسی است که می تواند موجبات رفاه افراد را فراهم سازد و ادیان غیرسازگار با فرهنگ سکولار، اگر هم در تاریخ جایگاهی داشته باشند، در حاشیه و در حوزه ی خصوصی افراد است(فوکویاما،2002). بنابراین در آغاز قرن بیست و یکم شاهد حضور خرده فرهنگ های بین المللی به همراه رسانه های الکترونیکی هستیم که جهان را به سوی عصر جهانی شدن دموکراسی به پیش می برند و کشورهای متفاوت را تحت شبکه های جهانی اینترنتی گردهم می آورند(فوکویاما،1992: 48).
    رابرتسون از نظریه پردازانی است که نظریه اش درباره ی جهانی شدن نمایشگر یک مفهوم بندی در عام ترین سطح تحلیل است. رابرتسون جهانی شدن را در بطن نظریه ای تبیین می کند که فرمول بندی "عام شدن خاص و خاص شدن عام" مشخص کننده ی آن است. او با عزیمت از همین نقطه، مسئله ی هویت جویی را ضمن رجوع به "پارادایم نوستالژیک" مورد تجزیه و تحلیل می دهد. رابرتسون هویت جویی را جریانی برای پیش بردن جهانی شدن تحلیل می کند. هویت جویی به منزله ی "عام شدن خاص گرایی" است که در کنار "خاص شدن عام" یکی از اجزاء پدید آورنده ی فرایند جهانی شدن است (پولادی،1387 : 111-113). به عقیده ی رابرتسون، مفهوم هویت مثل مفاهیم فرهنگ، جهانی شدن و نظام جهانی، مفهوم مناقشه انگیزی است. همراه با درهم فشرده شدن جهان، مبانی برساخته شدن هویت به نحو فزاینده، اما به شکل مسئله انگیز وجوه مشترکی می گیرد. شرایط سراسری بازنمایی هویت در وضعیت تراکم جهانی مسائل تحلیلی وسیعی را مطرح می کند که برای آنها پاسخ های متعددی وجود دارد. ازجمله مهم ترین آن ها در دو سر طیف دیدگاه هایی است که رابرتسون آنها را "نسبی گرایی" و "جهان گرایی" می خواند. استدلال وی این است که باید هم به خاص و هم به عام توجه کامل کرد(رابرتسون،210:1388-217). وجه مهمی از نظریه جهانی‌شدن رابرتسون مرتبط است با توضیح پیدایش یک "فرهنگ جهانی" که در آن هم فرهنگ های مختلف قومی و هم یک فرهنگ مشترک جهانی، هر دو جایگاه خود را دارند. جهانی شدن از نظر رابرتسون، عنوان یک نظریه ی اجتماعی در سطح کلان است که می خواهد مسائل عمده ی جهان امروز را، چه در سطح ملی و چه در سطوح جهانی تحلیل و تبیین کند. وی جهانی شدن را عبارت از درهم فشرده شدن جهان و تبدیل آن به یک مکان واحد می داند. جهانی شدن به طور فزاینده ای از جوهر فرهنگ و بازاندیشی سرشار می شود. رابرتسون جهان را عرصه ی تکثر می داند و برای فرهنگ استقلال نسبی قائل است(رابرتسون،1385: 20-9). وی معتقد است در اواخر قرن نوزدهم جهشی عظیم در تلاش سازمان‌یافته برای متصل ساختن مکان های محلی بر مبنایی بین المللی یا مذهبی تحقق یافت(رابرتسون،1388: 234-211). رابرتسون به چگونگی ارتباط دین با زمینه‌ی اجتماعی-فرهنگی می‌پردازد و معتقد است مقوله دین با مسائل جهانی و بین‌المللی بستگی تام دارد. او دین را یکی از مآخذ راهبردی سیاست جهانی می‌داند و برای سخن گفتن از بنیادگرایی در دوره‌ی معاصر، ارتباط بین کشش به سوی جامعه و اشتیاق ارزش‌ها و اعتقادات پایدار از یک سو و پدیده‌ی نوستالژی از سوی دیگر را مورد بررسی قرار می‌دهد. به این معنا که شوق جستجوی بنیادها در دوره‌ی معاصر غالباٌ به نحوی ضمنی بر حسب نوستالژی صورت می‌گیرد. تا آن جا که اندیشه‌ی جستجوی بنیادها بر پایه‌ی محل مشترک، دین مشترک یا فرهنگ مشترک به صورتی بازاندیشانه سازمان داده می‌شود نفس فکر بازگشت به بنیادهای واقعی محل شک است. به عقیده‌ی رابرتسون، جستجوی بنیادها تا حد قابل ملاحظه هم از وجوه عارضی جهانی شدن است و هم یکی از وجوه فرهنگ جهانی(رابرتسون،1386: 369). وی جنبش های بنیادگرا به ویژه جنبش‌های اسلامی را بر پایه ی نیازهای درونی جوامع اسلامی و تبعات جهانی شدن بر آن‌ها توضیح می دهد و معتقد است جنبش‌های اسلامی و احیای اسلام از یک طرف ضدتجدد و از طرفی ضدمابعدتجددگرایی هستند. از آن جهت که این جنبش‌ها در برابر عام شدن تجدد و غلبه فرهنگ یک دست و همگون غرب بر جهان و از جمله جوامع اسلامی می‌اندیشند آن‌ها ضدتجدد هستند. اما از آن رو که با نسبی گرایی یا تکثرگرایی فرهنگی مخالف‌اند و نمی خواهند به عنوان فرهنگی در کنار فرهنگ‌های کثیر دیگر در وضع برابری قرار گیرند ضد مابعد تجددگرایی هستند(رابرتسون،1991: 77).
    چارچوب نظری
    چارچوب نظری مورد استفاده در این تحقیق یک رهیافت ترکیبی با تکیه بر نظریه های کاستلز، گیدنز، تاملینسون، فوکویاما و رابرتسون می باشد که به دنبال مطالعه ی چگونگی هویت دینی دانشجویان در تعامل با فضای سایبر است. واقعیت امر این است که امروزه دیگر تبیین مسائل با یک نظریه امکان پذیر نیست؛ زیرا یک مسئله امروزه تحت تاثیر عوامل مختلفی است که این عوامل عموماً در نظریه های مختلف مطرح شده اند. به همین جهت و برای تبیین بهتر مسئله، چارچوب نظری، ترکیبی از نظریه های مختلف است که بر فرضیه های ذیل استوار می باشد:
    فرضیه ی اصلی: تعامل در فضای سایبر هویت دینی و اسلامی را تضعیف می‌کند.
    فرضیه‌ی فرعی: بین ویژگی های فردی (جنس، مقطع تحصیلی) و هویت اسلامی دانشجویان رابطه وجود دارد.
    در این تحقیق با رجوع به اغلب دیدگاه های نظری و منابع تجربی موجود و بهره‌گیری از نتایج به دست آمده از مرور آن‌ها برای تحلیل جامعه شناختی هویت دینی دانشجویان، چارچوب نظری تحقیق تنظیم و در قالب آن مدل نظری ذیل طراحی گردید.

     

     

     

    روش شناسی
    موضوع هویت دینی در ادبیات نظری و تجربی تحقیق از منظرهای مختلفی مورد بازخوانی و واکاوی قرار گرفته است که با لحاظ نمودن دامنه اثرگذاری بر سطوح خُرد، میانه وکلانِ واقعیت اجتماعی، پنج بعد شناختی، مناسکی، تجربی، اعتقادی و پیامدی ازجایگاه و اهمیت ویژه ای برخوردار است. هویت دینی عبارت است از میزان شناخت فرد از تعلق و ارتباطش نسبت به دینی خاص(در این تحقیق دین اسلام) و پیامدهای ارزشی مثبتی که فرد برای این تعلق و ارتباط قائل است و بالاخره احساسات خاص فرد نسبت به دیگرانی که مثل او رابطه ای مشابه به آن دین دارند(عباسی قادی،1386: 178). در این پژوهش با اذعان به ماهیت چند بُعدی و کیفی هویت دینی، با تاسی از مدل گلاک و استارک که در مطالعات تجربی فرجی و کاظمی،1388؛سراج زاده و شریعتی مزینانی،1383، مورد استفاده قرار گرفته است، متغیر هویت اسلامی در ابعاد شناختی، مناسکی، تجربی، اعتقادی و پیامدی به طور جداگانه مورد سنجش قرار گرفت که با طیفی پنج گزینه ای (کاملاً موافق، موافق، بی نظر، مخالف و کاملاً مخالف) هویت اسلامی دانشجویان را مورد سنجش قرار می داد. برای سنجش این ابعاد 16 گویه ساخته شد و از گویه‌های مذکور شاخص هویت اسلامی افراد بدست آمد.
    فضای سایبر، فضایی است که توسط سیستم های رایانه ای ایجاد شده است که در آن محیط مجازی یا استعاری تقسیم شده است به ساکنان، ابژه ها و فضاهایی که متشکل از اطلاعاتی هستند که توسط موج سواری اینترنت متصور شده، شنیده شده و لمس می شوند(ساها،2009: 489). گیبسون، فضای سایبر را فضایی از تجسم مبتنی بر رضایت طرفین می داند و معتقد است این فضا جایگزینی است برای هم خود فیزیکی و هم خود مجازی. به عقیده ی او سلطه برمحیط فرد، داشتن تعامل، کشف هویت، و تحریک احساسات این پتانسیل را دارد تا در این حالت‌های جایگزین سهیم شود(گیبسون،1984).
    با توجه به ماهیت پیچیده فضای سایبر در این پژوهش با تاسی از مطالعات تجربی متیوس و ‌اسچرام، 2003؛ مراهان و اسچامچر2003؛ منتظر قائم، 1387؛ ذکایی‌ و خطیبی،1385؛ محسنی، دوران‌ و سهرابی،1385؛ ابراهیم‌آبادی، 1388؛ جواهری ، باقری،1386؛ آقابابایی، جلالی و باقری،1387؛ با مجموعه ای از شاخص ها و معرف های مناسب و مرتبط به هم در دو بُعد میزان دسترسی به اینترنت و مصرف(سابقه ، نوع و میزان مصرف) عملیاتی و اندازه گیری شد که در جدول شماره (1) به این ابعاد اشاره شده است:
    جدول شماره (1): ابعاد و شاخص‌های فضای سایبر
    متغیر ابعاد شاخص ها و معرف ها
    دسترسی وجود کامپیوتر شخصی، سهولت دسترسی به اینترنت، سرعت اینترنت، میزان مهارت در استفاده از اینترنت
    مصرف
    سابقه ی مصرف طول مدت آشنایی با اینترنت
    میزان مصرف مدت زمان استفاده از اینترنت در شبانه روز، میزان استفاده از اینترنت در هفته ی اخیر

     


    نوع مصرف داشتن وبلاگ شخصی، میزان عضویت در سایت‌های اینترنتی، استفاده از اینترنت برای دریافت و ارسال مطالب، ارسال و دریافت ایمیل، استفاده از سایت های علمی و آموزشی، استفاده از اینترنت برای دریافت اخبار، استفاده از اینترنت برای چت کردن، استفاده از نام های مستعار و ID‌‌های مختلف در ارتباطات اینترنتی، استفاده از اینترنت برای خرید و فروش آن‌لاین، استفاده از اینترنت برای دوست‌یابی و برقراری ارتباط با دوست مجازی، استفاده از اینترنت برای ارتباط با افرادی از سایر کشورها، استفاده از اینترنت برای بازی های کامپیوتری، استفاده از فضا، امکانات و قابلیت های اینترنت برای نشر افکار و عقاید خود، استفاده از اینترنت برای دستیابی به سایت های بهداشتی و اطلاعاتی در خصوص سلامت، استفاده از اینترنت برای دسترسی به سایت های سرگرمی مثل مدل لباس، مدل مو، دانلود بازی، موسیقی، فیلم، عکس و...، استفاده از اینترنت برای دسترسی به اطلاعاتی که صحبت کردن در مورد آن‌ها در واقعیت خیلی راحت نیست، استفاده از اینترنت برای امور اداری، ثبت نام و...، استفاده از اینترنت برای عضویت در تیم ها و کلوپ ها
    برای سنجش میزان اعتماد یا پایایی متغیرهای وابسته و مستقل به عنوان متغیرهای ترکیبی که با بیش از یک شاخص اندازه گیری شده است، از آزمون آلفای کرونباخ و برای ارزیابی میزان اعتبار یا روایی ابزار اندازه گیری از روش‌های اعتبار صوری و درونی بهره گرفته شده است. در جدول شماره (2)، نتایج آزمون پایایی متغیرهای وابسته و مستقل تحقیق آمده است.
    جدول شماره2: ضرایب پایایی مقیاس‌های مورد استفاده
    ردیف متغیر تعداد شاخص‌ها ضریب آلفای استاندارد شده
    1
    هویت اسلامی 16 865/0
    2 تعامل در فضای سایبر
    میزان دسترسی به اینترنت 9 719/0
    میزان و نوع مصرف 17 773/0
    متغیر«هویت اسلامی» متغیر وابسته ای است که تحقیق حاضر با هدف بررسی چگونگی و چرایی آن صورت گرفته است. تحلیل عاملی متغیر مذکور این امکان را فراهم می آورد که بر اساس داده های تجربی، اولاً ابعاد متغیر و ثانیاً اجزایی که هر بُعد را تشکیل می دهند شناسایی شوند و به این ترتیب شناخت و بصیرت بیشتری نسبت به این مفاهیم حاصل گردد. با این اوصاف، نتایج تحلیل عاملی متغیرمذکور به شرح زیر بیان می گردد.
    تحلیل عاملی داده های مربوط به هویت اسلامی نشان می دهد که هویت اسلامی از منظر پاسخگویان دارای دو «بُعد» اساسی است که در جدول شماره(3) نشان داده شده است.
    جدول شماره3: خروجی تحلیل عاملی هویت اسلامی
    عوامل ارزش ویژه درصد واریانس به حساب آمده درصد واریانس تجمعی
    عامل اول 868/3 975/42 975/42
    عامل دوم 791/1 903/19 878/62
    بر اساس نتایج تحلیل عاملی، جدول شماره(4)، هویت اسلامی در بین پاسخگویان دارای دو بُعد اساسی به شرح ذیل است:
    1- بُعد اول، شامل گویه های شماره ی5،10،11،12،13،14،16، 8،2،4،،3،1، و9 است. مقادیر بار عاملی هر یک از اجزا نشان می دهد که داشتن احساس خوب هنگام شرکت در مراسم مذهبی با بار عاملی (947/0)، انجام واجبات دینی با بار عاملی (811/0)، و اعتقاد به اصول دین با بار عاملی (795/0)، بیشترین سهم را در تشکیل این بُعد داشته اند. بر این مبنا این بُعد از هویت اسلامی را می توان«احساس و باور اسلامی» نام نهاد.
    2- بُعد دوم، شامل گویه های سخت گیری در مورد مشروبات الکلی با بار عاملی (930/0)، مبارزه با بدحجابی با بار عاملی (849/0) و مبارزه با کتاب ها و فیلم های در تضاد با اعتقادات دینی با بار عاملی (819/0) است که می توان آن را «التزام عملی به اسلام» نام نهاد. بنابراین، براساس نتایج تحلیل عاملی، برای هویت اسلامی می توان، دو بُعد قائل شد که در جدول شماره 4 آمده است.
    جدول شماره4: نتایج تحلیل عاملی هویت اسلامی
    ردیف گویه‌های هویت اسلامی ابعاد هویت اسلامی
    عامل(1)
    عامل (2)

    1 احساس آرامش هنگام شنیدن اذان 668/0
    2 احساس خوب هنگام شرکت در مراسم مذهبی 947/0
    3 اعتقاد به وجود آخرت 719/0
    4 مطالعه‌ی کتب اسلامی 439/0
    5 اعتقاد به اصول دین اسلام 795/0
    6 مبارزه با کتاب‌ها و فیلم‌های در تضاد با اعتقادات اسلامی 819/0
    7 مبارزه با بد حجابی 849/0
    8 اعتقاد به وجود خدا 738/0
    9 حس کردن وجود خدا در زندگی 555/0
    10 انجام واجبات دینی 811/0
    11 موثر دانستن اعتقاد به خدا در سعادت دنیوی 688/0
    12 ازدواج با هم مذهب 689/0
    13 شرکت در جشن‌ها و مراسم مذهبی 736/0
    14 آگاهی در مورد احکام مذهبی 563/0
    15 سخت گیری در مورد خرید و فروش مشروبات الکلی 930/0
    16 کاردان بودن رهبران سیاسی 738/0
    جمعیت آماری این مطالعه، کلیه ی دانشجویان دختر و پسر دانشگاه کردستان است که در سال تحصیلی 1390-1391درمقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد مشغول به تحصیل می باشند. ناگفته پیداست در جامعه ی ما بیش تر قشر نخبه و تحصیل کرده امکان دسترسی و تجربه ی حضور در فضای مجازی را دارند و به لحاظ سخت افزاری و نرم افزاری در دانشگاه های دولتی بسترها و امکان دسترسی به اینترنت و تعامل در فضای مجازی مهیا می باشد. تعداد کل جمعیت آماری در سال تحصیلی 1390-1391، 5506 نفر بوده است. از این تعداد،361 نفر به عنوان حجم نمونه برگزیده شد که با استفاده از فرمول کوکران برآورد و به شیوه نمونه گیری طبقه ای نسبی انتخاب شده است. لازم به ذکر است برای مقابله با نقص پوشش و بی جوابی، 400 نفر از دانشجویان به عنوان حجم نمونه انتخاب شدند. تحقیق حاضر، یک مطالعه پیمایشی بوده که با استفاده از ابزار پرسشنامه انجام شده است که با مراجعه حضوری و مصاحبه با پاسخگو تکمیل شده است.داده های مورد نیاز با استفاده از تکنیک های کمّی مورد تحلیل قرار گرفته است؛ به طوری که پس از توصیف سلسله مراتب هویتی دانشجویان، با استفاده از تکنیک های تحلیل چند متغیری سهم متغیر مستقل در تبیین و پیش بینی تغییرات متغیر وابسته تعیین و مشخص شده است.
    یافته های تحقیق
    جمعیت نمونه این پژوهش را دانشجویان دانشگاه کردستان تشکیل می دهد. همان طور که در جدول شماره (4) نشان داده شده است، در نمونه مورد بررسی 5/36 درصد پاسخگویان مرد و 3/62 درصد زن بوده است. به لحاظ تعلق مذهبی، 5/57 درصد شیعه و5/39 درصد سنی بوده اند. به لحاظ سن، جمعیت نمونه بین 18-34 سال قرار دارند که بیشترین افراد در گروه سنی 24-28 (5/53درصد) و سپس در گروه سنی 18-23(36درصد) و بقیه(8/4درصد) در گروه های سنی 29-34 بوده‌اند. به لحاظ وضع تأهل، 8/88 درصد آنان مجرد و8/10 درصد متاهل بوده اند. از نظر مقطع تحصیلی، 52 درصد پاسخگویان دانشجوی مقطع کارشناسی و 48 درصد آنان دانشجوی مقطع کارشناسی ارشد بوده اند. 53 درصد پاسخگویان را دانشجویان دانشکده های کشاورزی و ادبیات، و بقیه را دانشجویان دانشکده های علوم پایه و فنی تشکیل داده بودند. از نظر سطح سواد پدر، حدود 62 درصد زیر دیپلم، 3/15 درصد آنان دیپلم، و مابقی بالای دیپلم بوده اند. از نظر سطح سواد مادر، حدود 75 درصد زیردیپلم، 3/14 درصد آنان دیپلم، و مابقی بالای دیپلم بوده اند. از لحاظ وضعیت شغلی پدر، حدود 34 درصد کشاورز و کارگر، 19 درصد مغازه-دار و تاجر، 35 درصد کارمند، 4/4 درصد مدیر و متخصص بوده اند. از نظر تعلق قومی، 3/57 درصد کُرد،10 درصد ترک، 3/21 درصد فارس، 6 درصد لر، 8/0 درصد بلوچ، 5/1 درصد عرب، و 5/2 درصد آنان لک بوده اند.
    توصیف آماری هویت اسلامی در میان دانشجویان
    جدول شماره(5) نما و میانگین هویت اسلامی دانشجویان را نشان می دهد. نتایج به دست آمده نشان می دهد که میزان احساس تعلق، تعهد و وفاداری به شناسه‌های هویت اسلامی در میان دانشجویان قابل توجه می باشد. میانگین هویت اسلامی معادل 96/63 است که بر مبنای یک مقیاس صفر تا 100 بیش ازحد متوسط ارزیابی می شود. میانگین مذکور بیانگر این واقعیت است که اکثر دانشجویان به هویت اسلامی گرایش دارند.

    جدول شماره ی 5: مشخصات دانشجویان برحسب متغیر هویت اسلامی
    متغیر گزینه‌ها فراوانی درصد خالص
    هویت اسلامی 1- ضعیف
    2- متوسط
    3- قوی
    جمع 20
    110
    270
    400 5
    5/27
    5/65
    100
    شاخص مرکزی نما قوی
    میانگین 96/63
    جدول شماره(6)، توزیع فراوانی پاسخگویان را بر حسب گرایش ها و ابعاد هویت اسلامی نشان می دهد. در میان جمعیت آماری مورد بررسی، هویت اسلامی «قوی» بوده و از شدت و برجستگی بالایی برخوردار است. در میان دانشجویان مورد بررسی، احساس سربلندی و تعلق خاطر زیادی نسبت به مؤلفه‌ها و شناسه‌های فرهنگ اسلامی مثلِ اعتقاد به خدا، احساس وجود خدا، اعتقاد به آخرت، احساس آرامش به هنگام شنیدن اذان و قرآن، و اعتقادبه اصول دین وجود دارد؛ در مجموع، می توان گفت که با توجه به این که پنج بعد هویت اسلامی(تجربی، اعتقادی، مناسکی، پیامدی، و شناختی) اجزای هویت اسلامی دانشجویان را تشکیل داده است و اغلب دانشجویان به ابعاد پنج گانه‌ی مذکور گرایش دارند؛ با این وصف، وقتی دانشجویان مجبور به اولویت بندی ابعاد هویت اسلامی خود می‌شوند و در برابر این پرسش قرار می‌گیرند تا گرایش خود را به ترتیب اهمیت و اولویت نسبت به این ابعاد مشخص سازند، 89 درصد پاسخگویان بعد اعتقادی، 2/83 درصد پاسخگویان بعد تجربی، 64 درصد آنان بعد مناسکی، 2/40 درصد پاسخگویان بعد پیامدی، و در 2/23 درصد آنان بعد شناختی هویت اسلامی را در اولویت اول خود قرار داده‌اند و در برابر آن احساس تعهد و وفاداری بیشتری می‌کنند.

    جدول شماره 6: مشخصات دانشجویان در ابعاد هویت اسلامی
    متغیرها گزینه‌ها فراوانی درصد خالص
    بعد تجربی 1- ضعیف
    2- متوسط
    3- قوی
    جمع 12
    55
    333
    400 3
    8/13
    2/83
    100
    شاخص مرکزی نما قوی
    میانگین 80/2
    بعد اعتقادی 1- ضعیف
    2- متوسط
    3- قوی
    جمع 9
    32
    359
    400 2/2
    8
    89
    100
    شاخص مرکزی نما قوی
    میانگین 88/2
    بعد مناسکی 1- ضعیف
    2- متوسط
    3- قوی
    جمع 41
    103
    256
    400 2/10
    8/25
    64
    100
    شاخص مرکزی نما قوی
    میانگین 54/2
    بعد پیامدی 1- ضعیف
    2- متوسط
    3- قوی
    جمع 50
    189
    161
    400 5/12
    2/47
    2/40
    100
    شاخص مرکزی نما متوسط
    میانگین 28/2
    بعد شناختی 1- کاملاَ مخالفم
    2-مخالفم
    3-بی نظر
    4-موافقم
    5-کاملاَ موافقم 19
    28
    71
    188
    93 8/4
    7
    8/17
    47
    2/23
    شاخص مرکزی نما 4
    میانگین 76/3
    توصیف آماری تعامل در فضای سایبر در میان دانشجویان
    متغیر مستقل اصلی این پژوهش، نوع مصرف و میزان استفاده ی دانشجویان کاربر در فضای سایبر و اینترنت می‌باشد. اطلاعات مندرج در جدول شماره(7)، گویای این مطلب است که میزان بهره مندی و دسترسی به ابزارهای نوین اطلاعاتی و ارتباطی نظیر اینترنت در 8/93 دانشجویان متوسط و بالا می‌باشد. به لحاظ میزان مصرف، در70 درصد از دانشجویان مورد بررسی، میزان مصرف کالاهای نوین فرهنگی نظیر اینترنت، متوسط و زیاد می‌باشد و فقط در 30 درصد پاسخگویان میزان مصرف در حد کم می‌باشد. بر همین مبنا، میزان تعامل در فضای سایبر در 2/29 درصد ازدانشجویان در حد کم، در 45 درصد در حد متوسط و در 8/25درصد آنان درحد زیاد می باشد. بنابراین، کمتر از یک سوم دانشجویان را می‌توان به عنوان کاربر حرفه ای قلمداد نمود.
    جدول شماره ی7: مشخصات دانشجویان برحسب میزان تعامل در فضای سایبر
    متغیرها گزینه‌ها فراوانی درصد خالص درصد تراکمی
    میزان دسترسی 1- کم
    2- متوسط
    3- زیاد
    جمع 25
    179
    196
    400 2/6
    8/44
    49
    100 2/6
    51
    100

    شاخص مرکزی نما زیاد
    میزان مصرف 1- کم
    2- متوسط
    3- زیاد
    جمع 120
    163
    117
    400 30
    7/40
    3/29
    100 30
    7/70
    100

    شاخص مرکزی نما متوسط
    تعامل در فضای سایبر 1- کم
    2- متوسط
    3- زیاد
    جمع 117
    180
    103
    400 2/29
    45
    8/25
    100 2/29
    2/74
    100

    شاخص مرکزی نما متوسط
    تبیین داده ها
    تحلیل واریانس هویت اسلامی با جنسیت دانشجویان
    نتایج جدول شماره(8)، برمعنادار نبودن تفاوت شاخص هویت اسلامی برحسب جنسیت افراد نمونه دلالت دارد. نتایج نشان می دهد که میانگین نمره ی دانشجویان زن و مرد در هویت مذکور با هم تفاوت دارد. به طوری که، میانگین هویت اسلامی در بین دانشجویان دختر بیشتر از دانشجویان پسر می‌باشد. تفاوت های مشاهده شده بر اساس آزمون F و سطح معناداری نشان می دهد که میان هویت اسلامی دانشجویان با جنسیت رابطه ی معناداری وجود ندارد.
    جدول شماره ی 8: تحلیل واریانس هویت اسلامی دانشجویان با جنسیت
    شاخص جنسیت میانگین شاخص هویت اسلامی
    زن 39/65
    مرد 61/61
    میانگین کل =5/63 F=246/1 df=1 Sig=265/0
    تحلیل واریانس هویت اسلامی با مقطع تحصیلی دانشجویان
    نتایج جدول شماره (9)، نشان می دهد که میانگین هویت اسلامی در بین دانشجویان کارشناسی بیش تر از دانشجویان مقطع کارشناسی ارشد می باشد؛ تفاوت های مشاهده شده بر اساس آزمون F و سطح معناداری نشان می دهد که میان هویت اسلامی و مقطع تحصیلی دانشجویان رابطه ی معناداری وجود ندارد.
    جدول شماره ی 9: تحلیل واریانس هویت اسلامی دانشجویان با مقطع تحصیلی
    شاخص مقطع تحصیلی میانگین شاخص هویت اسلامی
    کارشناسی 07/64
    کارشناسی ارشد 83/63
    میانگین کل =95/63 F=047/0 df=1 Sig=829/0
    تحلیل دو متغیری هویت اسلامی با تعامل در فضای سایبر
    بر اساس نتایج تحلیل های دو متغیری که در جدول شماره (10) آمده است، می توان گفت که هویت اسلامی دانشجویان با میزان تعامل آنان در فضای سایبر رابطه معکوس دارد. به عبارت دیگر، با افزایش تعامل در فضای سایبر، هویت اسلامی تضعیف می شود. نتایج مربوط به تحلیل همبستگی ابعاد مختلف متغیر تعامل درفضای سایبر با هویت اسلامی نشان می‌دهد که، بین ابعاد میزان مصرف و دسترسی با هویت اسلامی همبستگی منفی وجود دارد؛ یعنی با افزایش میزان مصرف و دسترسی به اینترنت از برجستگی هویت اسلامی نزد دانشجویان کاسته می‌شود. از دیگر عواملی که در جدول شماره(11) به آن اشاره شده است، شاخص‌ها و ابعاد هویت اسلامی در ارتباط با فضای سایبر است؛ همان طور که در جدول آمده است در میان ابعاد و شاخص‌های هویت اسلامی، فضای سایبر بیشترین تاثیر را بر روی ابعاد پیامدی و تجربی و کمترین تاثیر را بر روی بعد شناختی داشته است. لذا می توان پذیرفت در میان دانشجویانی که در تعامل با فضای سایبرند، بعد پیامدی که شامل مبارزه با بدحجابی، سخت گیری در مورد خرید و فروش مشروبات الکلی، کاردان بودن رهبران سیاسی بدون توجه به مذهبی بودن یا نبودنشان و برخورد با کتاب‌ها و فیلم‌هایی که با اعتقادات مذهبی در تضاد است و همچنین بعد تجربی که شامل احساس خوب داشتن هنگام شرکت در مراسم مذهبی، احساس آرامش با شنیدن اذان و قرآن و حس کردن وجود خداوند در زندگی می‌شود، بیشتر از دیگر ابعاد تضعیف می‌شوند. از طرفی بعد شناختی هویت اسلامی دانشجویان که شامل داشتن اطلاعات کافی در مورد احکام مذهبی می‌شود، در تعامل با فضای سایبر کمتر تضعیف می‌گردد.
    جدول شماره ی 10: سنجش رابطه هویت اسلامی با متغیرهای مستقل


    متغیرهای مستقل هویت اسلامی
    مقدار کندال گاما مقدار کا اسکویر سطح معناداری
    دسترسی 097/0- 194/0- 932/6 048/0
    مصرف 134/0- 265/0- 812/10 002/0
    تعامل در فضای سایبر 106/0- 210/0- 616/11 005/0

    جدول شماره11: سنجش رابطه ابعاد هویت اسلامی با تعامل در فضای سایبر

    ابعاد هویت اسلامی
    تعامل در فضای سایبر
    مقدار کندال
    گاما مقدار کا اسکویر سطح معناداری
    شناختی 056/0- 092/0 933/13 166/0
    تجربی 129/0- 316/0- 091/15 002/0
    اعتقادی 089/0- 274/0- 658/7 018/0
    مناسکی 080/0- 152/0- 165/10 025/0
    پیامدی 132/0- 231/0- 171/16 002/0


    بحث و نتیجه گیری
    در این تحقیق با رجوع به اغلب دیدگاه های نظری و منابع تجربی مرتبط و بهره گیری از نتایج به دست آمده از مرور آن ها برای تحلیل جامعه شناختی هویت اسلامی دانشجویان، چارچوب نظری تحقیق تنظیم و در قالب آن فرضیه ی اصلی ارائه و مورد آزمون قرار گرفت. نتایج این تحقیق نشان می دهد که پنج بعد شناختی، اعتقادی، تجربی، مناسکی و پیامدی، اجزای هویت اسلامی دانشجویان را تشکیل می دهد و اکثر دانشجویان به ابعاد پنج گانه ی مذکور گرایش دارند. فرضیه ی اصلی تحقیق، درباره رابطه تعامل در فضای سایبر با هویت اسلامی بود. آزمون این فرضیه نشان داد که گرایش به هویت اسلامی در بین دانشجویانی قوی تر است که تعامل کمی در فضای سایبر داشته اند. بدین ترتیب این فرضیه مورد تأیید قرار گرفت. فرضیه ی فرعی تحقیق درباره رابطه متغیرهای زمینه ای با هویت اسلامی بود. بررسی داده ها نشان از معنادار نبودن تفاوت شاخص هویت اسلامی با متغیرهای زمینه ای داشت. شایان ذکر است، تعامل در فضای سایبر تأثیری منفی بر روی گرایش به هویت اسلامی دارد. وجود رابطه معکوس و معنادار هویت اسلامی با تعامل در فضای سایبر نشان می دهد که متناسب با افزایش دسترسی و مصرف فن آوری های نوین ارتباطی و اطلاعاتی نظیر اینترنت در میان دانشجویان، شناسه ها ومؤلفه های هویت اسلامی مورد بازاندیشی قرار می گیرد و دستخوش دگرگونی می شود و احساس تعلق خاطر به شناسه های هویت اسلامی ماهیتی انتخابی به خود می گیرد؛ در نتیجه ی آن برخی از ابعاد هویت اسلامی تضعیف می گردد. یافته ی حاضر مؤید مطالعات تجربی جلیلی‌ فیروزی(1385)، کچوئیان(1387)، خالد(2007)، داوسن(2000) و در تقابل با مطالعات کمپل(2006)، و اسچرودر، هرز و ام. لی(1999)می باشد. علاوه بر این، یافته های مطالعه حاضر، مؤید دیدگاه های نظری رابرتسون، تاملینسون، کاستلز، گیدنز و فوکویاما در خصوص تأثیر جهانی شدن و تعامل در فضای سایبر بر تضعیف شدن تعلقات دینی افراد می باشد؛ بر این اساس، می توان پذیرفت که با ورود به عصر اطلاعات و در روند جهانی شدن، کنار گذاشته شدن هویت دینی را شاهد هستیم (کاستلز1380؛ گیدنز1387،1384؛ رابرتسون،1991،1388،1386؛ فوکویاما،1989،1992،2002،2003؛ تاملینسون، 1381،1387). به این ترتیب، کارایی نظریه های مذکور در وضعیت فعلی دانشجویان مورد تأیید قرار گرفته است و قدرت تبیین نسبتاً بالایی از هویت اسلامی را نشان می دهد. نتایج این تحقیق نشان از تأثیرپذیری هویت اسلامی از تعامل در فضای سایبر دارد؛ به طوری که با افزایش این تعامل، احساس تعلق خاطر به شناسه های هویت اسلامی تضعیف می گردد. بنابراین وضعیت مذکور بر ماهیت آسیب زای تعامل در فضای سایبر بر هویت اسلامی دانشجویان دلالت دارد؛ چنین وضعیتی «ضعف تعلقات دینی» را در بین آن دسته از دانشجویانی به دنبال داشته است که تعامل زیادی در فضای سایبر داشته‌اند. بر مبنای نتایج تحقیق حاضر، ضعف تعلقات دینی در میان مدت و بلند مدت دشواری هایی را فرا روی نظم اجتماعی در ایران قرار می دهد. همچنین بر مبنای یافته ها، کمترین احساس تعلق خاطر دانشجویان نسبت به بُعد شناختی هویت اسلامی ابراز شده است. از آنجا که اینترنت برای تمام ادیان، عبادت مجازی و محافل گفت و شنود را فراهم کرده است، مسلماٌ علما و اندیشمندان حوزه و دانشگاه بایستی درک درستی از فضای سایبر و قابلیت ها، نقاط ضعف و قوت، دامنه تاثیرگذاری و پیامدهای مثبت و منفی آن در جهت تقویت گرایش های دینی در جامعه به ویژه در محیط آکادمیک پیدا کنند.

    منابع
    1. ابراهیم آبادی، حسین(1388)، «الگوی استفاده از اینترنت: محیط یادگیری و بافت فرهنگی و اجتماعی»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی،دوره دوم،شماره7،97-118.
    2. آقابابایی،عزیزالله؛جلالی،داریوش؛باقری،سهیلا(1387)،نشریه جهانی رسانه، دوره 6.
    3. بودریارد،ژان.(1383).گسترش تکنولوژی و تعمیق فضای مجازی،سیاحت غرب،شماره 16.16-18.
    4. پاستر،مارک(1377)،عصر دوم رسانه ها،ترجمه غلامحسین صالحیار:موسسه ایران.
    5. پستمن،نیل.(1383).فضای مجازی و سوالات پیش رو،سیاحت غرب،شماره 17،15-19.
    6. پولادی،کمال(1387)،«جهانی شدن و هویت فرهنگی»،پژوهشنامه ی هویت،شماره 19، 121-101.
    7. تاملینسون، جان.(1381). جهانی شدن و فرهنگ (ترجمه ی محسن حکیمی). تهران: دفتر پژوهش.
    8. تاملینسون، جان.(1387). جهانی شدن و هویت فرهنگی (برگردان الهام کریمی‌بلان). پژوهشنامه ی هویت،شماره 19،155-139.
    9. جلیلی فیروزی،شقایق(1385)،«بازنمایی هویت دینی در فضای مجازی»،پایان نامه ی کارشناسی ارشد،رشته ی جامعه شناسی،تهران:دانشکده ی علوم اجتماعی،دانشگاه علامه طباطبایی.
    10. جواهری، فاطمه و باقری، لیلا (1386)؛ «تأثیر استفاده از اینترنت بر سرمایه ی اجتماعی و انسانی»،مجله ی دانشکده ی ادبیات و علوم انسانی،شماره 58-59.
    11. ذکایی، محمد سعید و خطیبی، فاخره (1384)، «رابطه ی حضور در فضای مجازی و هویت مدرن پژوهشی در بین کاربران اینترنتی جوان ایرانی»، فصلنامه ی علوم اجتماعی، شماره ی 33.
    12. ذکایی،محمدسعید.(1383).جوانان و فراغت مجازی،مطالعات جوانان، شماره ی 6.
    13. رابرتسون،رولند(1388)،«گفتمان های جهانی شدن:ملاحظات مقدماتی» (ترجمه ی حبیب خندکر و مسعود مظاهری). مجله ی ارغنون،شماره24، 75-59.
    14. رابرتسون،رونالد(1382)،جهانی شدن تئوری های اجتماعی و فرهنگ جهانی (ترجمه ی کمال پولادی).تهران: ثالث.
    15. ربیعی، علی.(1387). رسانه های نوین و بحران هویت، فصلنامه ی مطالعات ملی، 36، سال نهم، شماره ی 4.
    16. رضایت، علیرضا.(1385). دین آنلاین، چالش یا فرصت؟، سال چهارم، شماره ی 2.
    17. رفعت جاه، مریم و شکوری، علی.(1387).اینترنت و هویت اجتماعی، نشریه ی جهانی رسانه، شماره 5،6-1.
    18. سراج زاده، حسین؛ شریعتی، سارا و صابر، سیروس(1383)، بررسی رابطه ی میزان دینداری و انواع آن با مدارای اجتماعی،مجله علوم اجتماعی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد،109-142.
    19. شجاعی زند،علیرضا؛شریعتی مزینانی،سارا و دیگران(1385)،بررسی وضعیت دینداری در بین دانشجویان،فصلنامه مطالعات ملی،26،سال هفتم،شماره 28،55-80.
    20. عاملی،سعیدرضا.(1382).دوجهانی شدن ها و جامعه جهانی اضطراب، نامه علوم اجتماعی،دوره 11،شماره1،143-174.
    21. عاملی،سعیدرضا.(1388).جهانی شدن:مفاهیم و نظریه ها، مجله ی ارغنون، شماره ی 24،1-58.
    22. عباسی قادی، مجتبی(1386)، «بررسی رابطه ی استفاده از اینترنت و هویت کاربران»، مجله ی رسانه، سال هجدهم، شماره ی1، 173-197.
    23. قریشی، فردین(1381)، جهانی شدن و تحول در تصور ما از خویشتن،فصلنامه ی مطالعات ملی، سال سوم، شماره 11، 58-37.
    24. کاستلز، مانوئل(1380)، عصر اطلاعات، قدرت هویت (ترجمه ی حسن چاوشیان). تهران: طرح نو (ج1).
    25. کاستلز،مانوئل.(1380). عصر اطلاعات،جامعه ی شبکه ای(ترجمه ی احمد علیقلیان و افشین خاکباز).تهران: طرح نو(ج 2).
    26. کچوئیان،حسین(1387)،نظریه‌های جهانی شدن و دین مطالعه‌ای انتقادی،تهران: نی.
    27. گیدنز، آنتونی.(1387). تجدد و تشخص(ترجمه ی ناصر موفقیان). تهران: نی.
    28. گیدنز، آنتونی(1384)، چشم اندازهای جهانی(ترجمه ی محمدرضا جلایی پور). تهران: طرح نو.
    29. گیدنز، آنتونی(1387)، پیامدهای مدرنیت(ترجمه ی محسن ثلاثی).تهران:مرکز.
    30. محسنی، منوچهر؛ دوران، بهزاد و سهرابی، محمد هادی(1385)؛ بررسی اثرات استفاده از اینترنت بر انزوای اجتماعی کاربران اینترنت، مجله ی جامعه شناسی ایران، دوره ی هفتم، شماره ی 472.
    31. منتظرقائم، مهدی و تاتار، عبدالعزیز(1384)، «اینترنت، سرمایه ی اجتماعی و گروه های خاموش»، فصلنامه ی انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات،شماره ی1(4)،223-245.
    32. نیک پی و دیگران(1380)،کتاب ماه علوم اجتماعی،شماره 49و50، 9-22.
    33. وریج کاظمی،عباس و فرجی،مهدی.(1382).عرفی شدن و زندگی روزمره،نامه ی علوم اجتماعی،شماره 21.
    34. هلد،دیوید و مک گرو،آنتونی.(1382).جهانی شدن و مخالفان آن (ترجمه ی مسعود کرباسیان). تهران: دفتر علمی و فرهنگی.
    35. Amin,S.(1996),The Challenge of Globalization,Review of International Political Economy,Vol 3(2):216-219.
    36. Bullen,P and Harre,N(2000),The Internet:Its effects on fataty and behavior implications for adolescents, Department of Psychology, University of Auckland, November.
    37. Campbell.H.(2006).Religion and the internet, communication research trends,Volume No.1-3.
    38. Dawson.L.(2000).Researching religion in cyberspace: issues and strategies, religion and the social order, Volume 8,25-54.
    39. Devlin,M(2002),The internet & The University, available in; www.slofi.com
    40. Education: Integration and contestation across cultures. Rowman & Littlefield Publishers.
    41. Friedman,Th(2008),Hot,flat and Crowded,Straus Farrar Press,Texas.
    42. Fukuyama,F.(1989)."The End of History" The National Interest, 16(Summer).
    43. Fukuyama,F.(1992). The End of History and Last Man.New York:Free press.
    44. Fukuyama,F.(2002)."Has History Restarted (Since September 11) Again?" policy,Winter,Vol.1.
    45. Fukuyama,F.(2003)."Economic Globalization and Culture: A Discussion with Francis Fukuyama. "http://www.ml/:com/woml/forum/global.htm.
    46. Gibson.W.(1984).Neuromancer. United States, Canada.
    47. Goodwin. I.(2004).westminster papers in communication and culture.university of westminster, London.
    48. Hantingtion,S(1992). The clash of Civilization, Foreigh Affairs,Vol 32(3):22-79.
    49. Khaled.M.(2007).Globalization and Religion, conference in Globalization,conflict & the Experience of localities Rome,Italy.
    50. Kia,A.(2007).Professional users cyberspace and identity.Allameh Tabatabai University:tehran.
    51. Koo,J(2005),The digital divide of elderly women in Korea the difference between the users and non-users of the internet,Unesco chair Symposium,Sookmyung women University,Seoul.
    52. Matthews,D, Schrum,l.(2003).High-Speed internet use and academic gratifications in collegeresidence,Internet and Higher education 6,USA,125-144.
    53. Morahan-Martin,J , Schumacher,P.(2003).Loneliness and social of the internet,computers in human behavior 19, USA, 659-671.
    54. Rheingold. H. (1993). The Virtual Community: Homesteading on the Electronic Frontier. Reading, Massachusetts: Addison-Wesley. ISBN 0-201-60870-7.
    55. Robertson.R.(1991).Social Theory,Cultural relaitivity and problem of globality,in Antony King(ed), culture, Globalization and the word system, London: McMillan.
    56. Saha,TK.(2009).War on word in cyberspace legal constraints and conflicts between rights of privacy and freedom of speech,Journal of intellectual property rights volume:14 issue: 489-500.
    57. Schroeder.R,Heather.N,M.Lee.R(1999).The Sacred and the Virtual: Religin in Multi-User Virtual Reality.Jcmc.1-15.
    58. Stone,R.(1991).will the Real Body please stand up?This essay was first published in the anthology cyberspace:First steps.ed.Michael Benedikt.cambridge.
    59. Stromquist, Nally, P., & Monkman, Karen, Eds. (2000). Oxford (England): Globalization and
    60. Suler,J(2007),Psychology of Cyberspace,Science Monitor.
    61. Taylor,G and Spencer,S. (2oo4). Social Identities, London: Routledge.



    Abstract
    Religion as a dynamic phenomenon is the most important element of cultural identity in the current situation of Iran and has an important role in the shaping of youth identity cyberspace has changed social values and has produced spread transformation in the shaping styles of the identity of persons and groups University students has been considered as reference groups and the possibility of being familiar and spreading of interactional field of them is produced by accessing to modern communicative technology such as websites and chat rooms and Discussion online groups.
    This article focuses on effects of cyberspace on shaping of religious identity of students in Kurdistan, so this is question, cyberspace to some extent has affected the religious identity of Kurdistan students. The main reason of this article is that interaction in the cyberspace has lead to weakening of person identity. This research is a survey. The instrument is questionnaire and samples consisted of 400 students in University of Kurdistan The important of religious identity be weakened by increasing in the extent of consuming and accessing to internet. Cyberspace has the most sequential and practical dimension and has the less effect on the cognitive dimensions of religious identity.
    Key words: interaction, religious identity, cyberspace, University students, youths